Xəzərin sahilləri kimindir? Sanitar-epidemioloji təhlükəsizlik, dövlət məsuliyyəti və vətəndaş davranışı

Sahə müşahidəsi Pirşağı qəsəbəsi yaxınlığındakı sahildə aparılıb. Avqust 2026

“Bura sənin deyil ki...”

Bu təhlil rəqəmlə deyil, adi bir müşahidə ilə başlayır. Müəllif Xəzər sahilində, Pirşağı qəsəbəsi yaxınlığında belə bir vəziyyətlə rastlaşıb: bir ailə dəniz sahilində dincəldikdən sonra ardınca qoyduğu zibilləri götürmədən getməyə hazırlaşırdı. Müəllif onlardan zibili sahildə qoyub getməməyi xahiş edir. Bu zaman ailənin kişi üzvü daha ağır səslə cavab verir:

“Haqq edirəm.”

Onun anası isə sözə qarışıb deyir:

“Ay bala, bura sənin deyil ki, gəlib yığacaqlar.”

Bu iki cümlə, əslində, böyük bir ictimai problemin bütün məntiqini içində daşıyır. Çünki arxasında konkret bir sual dayanır: bəs kim yığacaq? Ailənin təsəvvüründə tullantını “gəlib yığan” görünməz bir qüvvə var — dövlət, kommunal xidmət, kimsə. Amma o “kimsə”nin dəqiq kim olduğu heç kəsə məlum deyil. Məhz bu qeyri-müəyyənlik — “bura mənim deyil, deməli mənim məsuliyyətim də deyil” düşüncəsi — ölkənin əsl problemidir.

Bu bir cümlədən bir sıra suallar doğur: Bura kimin ərazisidir? Çimərlikdə zibilləri kim toplamalıdır? Çimərlik olmayan sahədə tullantıya kim cavabdehdir? Vətəndaşın tullantını qoyub getməsi hüquqi pozuntudurmu? Dəniz suyunun keyfiyyətinə və sahilin sanitariyasına hansı qurum nəzarət edir? Anti-sanitariya yaranarsa, məsul kimdir? Və nəhayət: “bura sənin deyil” düşüncəsinin qarşısına dövlət və cəmiyyət hansı mexanizmi qoymalıdır? Bu təhlil məhz bu suallara cavab axtarır.

Foto 1. Pirşağı yaxınlığında istirahət zonasında qalan təzə tullantılar. “Bura sənin deyil ki...” — bəs kim yığacaq?

Foto 2. Su ilə sahilin birləşdiyi zolaqda yosun və plastik qarışığı — sahildəki problem su sərhədinə çatır.

Sanitar-epidemioloji vəziyyət nədir: anlayışları ayıraq

Problemi düzgün müzakirə etmək üçün əvvəlcə üç fərqli anlayışı bir-birindən ayırmaq lazımdır, çünki gündəlik danışıqda onlar tez-tez qarışdırılır.

Dəniz suyunun sanitariya vəziyyəti mikrobioloji göstəriciləri (bağırsaq çöpləri, patogen mikroorqanizmlər, fekal çirklənmə), kimyəvi çirkləndiriciləri (ağır metallar, neft və neft məhsulları, fenol), habelə məişət və kanalizasiya sularının təsirini əhatə edir.

Sahilin sanitariya vəziyyəti qumun və sahil zolağının özü ilə bağlıdır: məişət tullantıları, plastik, şüşə, qida qalıqları, tibbi və təhlükəli tullantılar, heyvan tullantıları, kanalizasiya sızmaları.

Epidemioloji risk isə bu iki amilin insan sağlamlığına təsiridir: bağırsaq infeksiyaları, dəri xəstəlikləri, göz və qulaq infeksiyaları, parazitar xəstəliklər və mikrobioloji çirklənmənin yaratdığı digər risklər.

Burada bir incə məqamı xüsusi vurğulamaq lazımdır: çirkli sahil avtomatik olaraq çirkli dəniz suyu demək deyil. Su nümunəsi normada ola bilər, lakin sahil zibillə örtülü qala bilər. Amma bu iki hal bir-birindən tam asılısız da deyil — sahildə toplanan üzvi və plastik tullantı, kanalizasiya sızması və qida qalıqları su ilə sahilin sərhədində birləşərək həm ekoloji, həm də epidemioloji risk yaradır.

2026-cı ilin göstəriciləri: problem nə qədər ciddidir?

Səhiyyə Nazirliyinin Respublika Gigiyena və Epidemiologiya Mərkəzi çimərlik mövsümünə hazırlıqla əlaqədar dəniz suyunun keyfiyyətinə mütəmadi monitorinq aparır. 2026-cı ildə bu monitorinqlər ilin əvvəlindən aylıq, may ayından etibarən isə həftəlik rejimdə həyata keçirilir. Nümunələr laboratoriyalarda sanitar-kimyəvi göstəricilər (suyun rəngi, qoxusu, üzən qarışıqlar, asılı maddələr, biokimyəvi oksigen tələbatı, neft məhsulları, fenol) və bakterioloji göstəricilər (bağırsaq çöpləri) üzrə yoxlanılır.

Monitorinq nəticələrində Bakının bir sıra ərazilərində — Xəzər rayonunun Türkan, Suraxanı rayonunun Hövsan, Səbail rayonunun Şıx, Qaradağ rayonunun Sahil çimərliklərində, habelə Lənkəran və Xaçmaz istiqamətindəki bəzi sahillərdə — dəniz suyunun göstəricilərinin sanitar-mühafizə zonalarında tullantı və kanalizasiya suları ilə çirklənmə səbəbindən normadan kənarlaşdığı aşkarlanıb. Belə hallarda “Sanitariya-epidemioloji salamatlıq haqqında” Qanuna əsasən həmin çimərliklərdən istifadənin müvəqqəti tövsiyə edilmədiyi barədə qərar qəbul edilir, məlumat ərazi üzrə icra hakimiyyətinə, Ekologiya Nazirliyinə, polis və FHN-ə göndərilir.

Maraqlı və düşündürücü bir təzad da məhz burada üzə çıxır. Rəsmi monitorinqlərdə Pirşağı da daxil olmaqla bir sıra çimərliklərdə suyun fiziki-kimyəvi və bakterioloji göstəriciləri norma səviyyəsində qeydə alınıb. Yəni rəqəmlər üzrə su “təmiz” sayıla bilər. Lakin bu təhlildəki fotolar göstərir ki, eyni sahilin qumu tullantı ilə örtülüdür. Deməli, əsas sual yaranır:

Monitorinq aparmaq — yəni suyun analizini götürmək — kifayətdirmi, yoxsa çirklənmənin səbəbini aradan qaldıran daimi idarəetmə sistemi lazımdır? Təmiz su göstəricisi çirkli sahili təmizə çıxarmır.

Əsas sual: kim nəyə cavabdehdir?

Bu təhlilin ən mühüm hissəsi məsuliyyətin dəqiq bölgüsüdür. Aşağıdakı “məsuliyyət xəritəsi” hər problem üçün birbaşa məsul tərəfi, nəzarət və icra funksiyalarını ayırır. Amma məqsəd sadəcə qurumların adını sadalamaq deyil.

Cədvəl aydın görünsə də, vətəndaş üçün əsl sual daha kəskindir: “Əgər sahildə zibil varsa, mən konkret olaraq kimə zəng etməliyəm?” Və daha da kəskini: “Əgər heç bir qurum özünü məsul saymırsa, o sahilin sanitariya məsuliyyəti kimin üzərindədir?” Problemin kökü də elə budur — məsuliyyət çoxlu qurum arasında “paylanıb”, amma son nəticəyə görə cavabdeh olan tək bir ünvan yoxdur. Hamının məsul olduğu yerdə çox vaxt heç kim məsul olmur.

“Çimərlik olmayan sahələr” problemi

Ənənəvi yanaşmada diqqət əsasən rəsmi çimərliklərə yönəlir. Halbuki Xəzər sahilinin böyük hissəsi rəsmi çimərlik deyil. İnsanlar qeyri-rəsmi çimərliklərdən, kənd və qəsəbə sahillərindən, qayalıq sahələrdən, boş torpaq zolaqlarından və turizm obyektlərindən kənar ərazilərdən istifadə edirlər. Pirşağı yaxınlığındakı bu sahə də məhz həmin “boşluq zonasına” aiddir.

Buradan bir neçə köklü sual doğur: Əgər ərazi rəsmi çimərlik deyilsə, sanitariya problemi yoxdurmu? İnsan orada çimirsə, dövlətin ictimai sağlamlıq məsuliyyəti bitirmi? Sahildə zibil qalıbsa, onu kim götürməlidir? Praktikada bu suallara aydın cavab yoxdur, çünki idarəetmə modeli “rəsmi çimərlik – qeyri-rəsmi çimərlik – ictimai sahil – özəl sahə” təsnifatını dəqiq ayırmır. Nəticədə ən çox istifadə olunan, amma statusu ən qeyri-müəyyən olan sahələr ən çirkli qalır.

Foto 3. Rəsmi çimərlikdən kənarda, açıq sahildə atılmış məişət tullantı yığını. Onun “sahibi” və “təmizləyicisi” kimdir?

Foto 4. İstirahət zonası boyu uzanan tullantı zolağı. Problem yalnız zibil qutusunun azlığında deyil.

“Kim zibilləri yığacaq?” — məsuliyyətin üç mərhələsi

Tullantı məsuliyyətini üç mərhələyə ayırmaq problemi aydınlaşdırır. Birinci mərhələ — tullantını yaradan şəxsin məsuliyyətidir. İstirahət edən insan “mən atdım, başqası yığacaq” məntiqi ilə davrana bilməz; ilkin və ən birbaşa məsuliyyət tullantını yaradanın üzərindədir.

İkinci mərhələ — ərazinin idarəedicisinin məsuliyyətidir. Əgər ərazi rəsmi çimərlik, park, turizm obyekti və ya xüsusi idarə olunan sahədirsə, həmin operatorun təmizlik öhdəliyi aydın müəyyənləşdirilməlidir. Üçüncü və ən mürəkkəb mərhələ — ictimai sahədir: rəsmi çimərlik olmayan, xüsusi obyekt olmayan, yaşayış məntəqəsindən kənarda qalan sahil zolağı. Məhz burada institusional məsuliyyət ən çox “itir”.

Əsas tənqidi sual budur: Azərbaycan qanunvericiliyində sahil zolağının hər bir hissəsi üzrə “kim təmizləyir?” sualına vətəndaşın başa düşəcəyi qədər aydın cavab varmı?

Sanitar nəzarət ilə ekoloji nəzarətin fərqi

Elmi baxımdan iki nəzarəti bir-birindən ayırmaq vacibdir. Sanitar-epidemioloji nəzarət ilk növbədə insan sağlamlığını qoruyur — suyun və sahilin insan üçün təhlükə yaradıb-yaratmadığını qiymətləndirir. Ekoloji nəzarət isə ekosistemin özünün vəziyyətini, su ehtiyatlarının və tullantıların idarə olunmasını əhatə edir. Bunlar əlaqəlidir, lakin eyni şey deyil.

Problem də elə bu ayrılıqdadır: bir sahədə çoxsaylı dövlət qurumu — səhiyyə, ekologiya, kommunal xidmət, bələdiyyə, yerli icra hakimiyyəti — fəaliyyət göstərsə də, “son nəticəyə” kim cavabdehdir sualı cavabsız qalır. Hər qurum öz dar funksiyasını icra edir, amma sahilin bütövlükdə təmiz olması heç kimin yekun məsuliyyəti kimi müəyyənləşdirilmir.

Xəzərin sanitar təhlükəsizliyinə təsir edən mənbələr

Çirklənməni yalnız istirahət edənlərin sahildə qoyduğu zibillə məhdudlaşdırmaq yanlışdır. Problem daha genişdir və mənbələri çoxşaxəlidir:

• Məişət və plastik tullantılar;
• Kanalizasiya suları, təmizlənməmiş və ya kifayət qədər təmizlənməmiş tullantı suları;
• Sənaye tullantıları, neft və neft məhsulları;
• Çaylarla Xəzərə daxil olan çirkləndiricilər və kənd təsərrüfatı axıntıları;
• Gəmiçilik, yağış suları və şəhər səth axıntıları;
• Sahilboyu qanunsuz tikinti və fəaliyyət, turizm və kütləvi istirahət yükü.

Yəni istirahət edənin qoyduğu zibil problemin görünən, amma yeganə olmayan hissəsidir. Bununla belə, vətəndaş davranışı ən asan dəyişdirilə bilən amildir.

İnsan davranışı: problem yalnız dövlətin məsuliyyətidirmi?

Burada təhlil vacib bir dönüş edir: “kim təmizləyəcək?” sualından “niyə insan öz tullantısını özü yığmır?” sualına keçir. Çünki nə qədər konteyner qoyulsa da, atılan zibilin arxasında bir düşüncə dayanır: “onsuz da kimsə yığacaq”. Bu düşüncənin kökündə ictimai əmlaka münasibət, cəzanın və sosial qınağın zəifliyi, ailədə və məktəbdə ekoloji tərbiyənin çatışmazlığı, “mənim evim təmiz olsun, küçə başqasının” psixologiyası dayanır.

Müəllifin şahidi olduğu səhnə — “bura sənin deyil ki, gəlib yığacaqlar” cümləsi — məhz bu psixologiyanın canlı, mikro-sosioloji nümunəsidir. Bir cümlədə həm məsuliyyətdən imtina, həm də dövlətə həvalə etmə məntiqi var. Ona görə də təmiz sahil yalnız infrastruktur məsələsi deyil; o, ilk növbədə davranış məsələsidir.

Qabaqcıl ölkələrdə sahil sanitariyası necə təşkil olunur?

Avropa İttifaqında çimərlik sularının keyfiyyətinə sistemli monitorinq tətbiq olunur və sular fekal bakteriyaların səviyyəsinə görə “əla”, “yaxşı”, “kafi” və “pis” kimi təsnif edilir. 2026-cı ildə açıqlanan hesabata görə, monitorinq aparılan 22 min 200-dən çox çimərliyin təxminən 85%-i “əla”, 96%-i isə ən azı minimum keyfiyyət standartına cavab verir; yalnız 1,5%-i “pis” qiymətləndirilib. Keyfiyyət “pis” olduqda çimmək qadağan edilir və ya tövsiyə edilmir, ictimaiyyət məlumatlandırılır və çirklənmənin səbəbi aradan qaldırılır.

Azərbaycan üçün əsas dərs modelin özündədir: monitorinq → qiymətləndirmə → ictimai məlumatlandırma → xəbərdarlıq → məhdudiyyət → problemin aradan qaldırılması. Burada analiz götürülməklə iş bitmir; nəticə vətəndaşa çatdırılır və səbəb aradan qaldırılır.

Yaponiya nümunəsində sahil tullantıları ayrıca dövlət siyasətinin predmetidir. Ölkənin Dəniz plastik tullantıları üzrə Milli Fəaliyyət Planı, “MARINE” təşəbbüsü və hər il keçirilən ümummilli “Umigomi Zero” (Dəniz zibili sıfır) həftəsi kimi kampaniyalar mövcuddur. Belə aksiyalarda yüzminlərlə könüllü ölkə üzrə minlərlə məntəqədə sahilləri təmizləyir. Buradan mühüm nəticə çıxır: təmizlik yalnız kommunal xidmətin işi deyil, sosial davranış siyasətidir — dövlət, biznes, məktəb və icma birgə iştirak edir.

Cədvəl göstərir ki, əsas fərq monitorinqin özündə deyil — Azərbaycanda da sistemli monitorinq var. Fərq nəticənin necə istifadə olunmasında, məlumatın ictimailəşməsində və vətəndaş davranışını formalaşdıran sosial normadadır.

İki model: “təmizləyən dövlət” yoxsa “tullantı yaratmayan vətəndaş”

• Model 1: Vətəndaş zibilləyir → dövlət təmizləyir. Bu model sonsuz və uduzan yarışdır: nə qədər təmizlənsə də, tullantının yaranma sürəti təmizləmə sürətini keçir.
• Model 2: Vətəndaş tullantı yaratdıqdan sonra onu düzgün idarə edir (öz zibilini özü aparır və ya düzgün atır) → dövlət isə sistem qurur və nəzarət edir.

Əsas tezis: Dövlətin vəzifəsi vətəndaşın yaratdığı hər tullantını sonsuzadək toplamaq deyil; tullantının yaranmasının, düzgün atılmasının və qaydanın pozulmasının idarə edildiyi sistem qurmaqdır.

Azərbaycanda nə dəyişməlidir?

Təhlilin nəticəsi olaraq Turan Analitik Xidməti aşağıdakı təklifləri irəli sürür:

• “Xəzər sahilinin məsuliyyət xəritəsi” hazırlanmalı — hər sahil hissəsinin sahibi, idarəedicisi, təmizlik məsulu, tullantı operatoru, sanitar və ekoloji nəzarətçisi göstərilməlidir;
• Hər sahildə “Bu əraziyə kim cavabdehdir?” məlumatı — telefon nömrəsi və QR-kodla — yerləşdirilməlidir;
• “Zibili hara atım?” sualına sistem cavab verməli: vətəndaş tullantını hara aparacağını bilməlidir;
• Qanunsuz və qeyri-rəsmi çimərliklər ayrıca xəritələnməli, çünki problem yalnız rəsmi çimərliklərdə deyil;
• Yüksək riskli sahillərdə kamera və rəqəmsal nəzarət tətbiq olunmalı;
• Cərimədən əvvəl davranış infrastrukturu qurulmalı: kifayət qədər konteyner, çeşidləmə qutuları, tullantı toplama məntəqələri, sanitar qovşaqlar, məlumat lövhələri;
• Cərimənin qaçılmazlığı təmin olunmalı — əsas məsələ cərimənin yüksəkliyi deyil, zibil atan şəxsin həqiqətən məsuliyyətə cəlb olunmasıdır.

Məktəb, ailə və sosial normanın rolu

Ekoloji davranış yalnız ekoloji dərslə formalaşmır. Uşağa küçə, park, dəniz, meşə, dövlət əmlakı və ictimai məkan barədə “bu da mənimdir” düşüncəsi öyrədilməlidir. Məqsəd “zibili yerə atma” səviyyəsindən “bu ərazi də mənim evimin bir hissəsidir” səviyyəsinə keçməkdir — bu, ailənin, məktəbin və vətəndaşlıq təhsilinin birgə işidir.

Qabaqcıl ölkələrdə davranış yalnız polis və cərimə ilə deyil, sosial norma ilə dəyişir. Ailənin, məktəbin, medianın, yerli icmaların, könüllülərin və biznesin məsuliyyəti bir yerdə “zibil atmaq ayıbdır” hissini formalaşdırır. Əsas tezis budur: təmiz sahil zibil qutusunun çoxluğu ilə deyil, zibil atan insanın bunu normal saymaması ilə yaranır.

Xəzər üçün yeni idarəetmə modeli: “Təmiz Xəzər – Təmiz Sahil”

Təhlilin nəticəsi kimi Turan Analitik Xidməti beş sütunlu bir model təklif edir:

• Monitorinq — dəniz suyu və sahil üzrə davamlı ölçmə;
• Məsuliyyət — hər sahilin konkret və məlum idarəedicisi;
• İnfrastruktur — konteyner, tullantı toplama, sanitariya qovşaqları;
• Nəzarət — kamera, patrul, rəqəmsal şikayət və izləmə sistemi;
• Davranış — maarifləndirmə, sosial norma və qaçılmaz cərimənin birləşməsi.

Foto 5. Kölgəlik tikililəri olan, təşkil olunmuş görünən sahədə belə tullantı — infrastruktur tək başına təmizliyi təmin etmir.

Foto 6. Eyni Xəzər, fərqli təəssürat: təmiz qumsalda dincələn insanlar. Məsuliyyət hər kəsin davranışından başlayır.

Təhlilin əsas tənqidi sualları

• Xəzər sahillərində sanitar vəziyyətə son nəticədə kim cavabdehdir?
• Çimərlik olmayan sahədə zibili kim yığmalıdır?
• Vətəndaşın tullantını atıb getməsi ilə dövlətin onu yığması arasında məsuliyyət sərhədi haradadır?
• Monitorinq problemi aşkarlayandan sonra çirklənmənin mənbəyini kim aradan qaldırır?
• Niyə vətəndaş “onsuz da kimsə yığacaq” düşünür?
• Biz niyə öz evimizi təmiz saxlayırıq, amma ölkəni eyni dərəcədə öz evimiz saymırıq?

Ümumi nəticəvi baxış

Bizim bir elmi ateizm müəllimimiz var idi. Hamı ona “allahsız” deyirdi. Amma əslində o, çox “allahlı”, yəni çox vicdanlı adam idi. Onun bir deyimi vardı:

“Evini vətən, ailəsini millət sayan cəmiyyətlərə Sovet İttifaqı deyilir.”

Bu fikir kinayə kimi səslənsə də, problemimizin düz mərkəzinə toxunur. Bizim əsas çətinliyimiz də bəlkə elə buradadır: biz hələ Xəzər sahilini, parkı, küçəni, meşəni — ümumiyyətlə ölkə ərazisini öz evimizin davamı kimi qəbul etməmişik. Evimizin içini səliqəli saxlayırıq, amma qapıdan bir addım kənarı “başqasının” sayırıq. Ona görə də bu təhlil “zibil kim yığacaq?” sualından başlayıb daha dərin bir suala gəlir: biz insanlar nə vaxt ölkə ərazisini öz evimiz kimi qəbul edib, evimizdə göstərdiyimiz sosial vərdişləri küçədə, parkda, meşədə və Xəzər sahilində də nümayiş etdirəcəyik? Sahilin təmizliyi məhz bu sualın cavabından başlayır.