Azərbaycan Silahlı Qüvvələri Günü: tarixi inkişaf yolu və strateji perspektivlər

Hər il 26 iyun Azərbaycanda Silahlı Qüvvələr Günü kimi qeyd olunur. Bu tarixin əsası 1918-ci ildə qoyulub. Həmin il Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə milli ordu yaradılıb. Beləliklə, bu bayram ölkənin hərbi ənənələrini əks etdirir. O, həm də dövlətçilik tarixinin davamlılığını göstərir. 1998-ci ildən etibarən 26 iyun rəsmi olaraq Silahlı Qüvvələr Günü elan edilib.

Hər bir müstəqil dövlət üçün ordu mühüm əhəmiyyət daşıyır. O, suverenliyin və ərazi bütövlüyünün əsas təminatçılarından biridir. Azərbaycan tarixində də Silahlı Qüvvələr yalnız müdafiə qurumu olmayıb. Ordu həm də milli birliyin və dövlət iradəsinin rəmzinə çevrilib. . Bu gün Azərbaycan Silahlı Qüvvələri milli təhlükəsizlik sisteminin əsas dayaqlarından sayılır. Müdafiə qabiliyyətinin gücləndirilməsi bu siyasətin mühüm hissəsidir. Hərbi-strateji planlaşdırma, müdafiə sənayesinin inkişafı və beynəlxalq hərbi əməkdaşlıq da onun tərkib hissələridir. 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsində tarixi qələbə əldə olunub. Bu qələbə Azərbaycan Ordusunun peşəkarlığını bütün dünyaya nümayiş etdirib. O, ordunun hazırlıq səviyyəsini və müasir döyüş imkanlarını da təsdiqləyib.

Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin tarixi inkişafı

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti 1918-ci il iyunun 26-da mühüm qərar qəbul edib. Bu qərarla Müsəlman Korpusunun bazasında Əlahiddə Azərbaycan Korpusu yaradılıb. Məhz bu gün müasir Azərbaycan ordusunun rəsmi yarandığı tarix sayılır. O, Silahlı Qüvvələr Gününün tarixi əsasını təşkil edir. Qərar milli dövlətin öz nizami ordusuna sahib olması zərurətini təsbit edib.

Müsəlman Korpusu 1917-ci ilin sonlarında yaradılıb. Bu, Rusiya imperiyasının dağılması fonunda baş verib. Korpus milli hərbi kadrların hazırlanması üçün ilkin baza rolunu oynayıb. 1918-ci ilin payızında Hərbi Nazirlik fəaliyyətə başlayıb. Ordu quruculuğu dövlət siyasətinin prioritet istiqaməti elan edilib.

Milli ordunun formalaşmasında general Səməd bəy Mehmandarovun xidmətləri böyük olub. General Əliağa Şıxlinski də müstəsna rol oynayıb. Hər ikisi Rusiya imperiya ordusunda yüksək hərbi rütbələrə yüksəlmişdi. Mehmandarov hərbi nazir, Şıxlinski isə onun müavini vəzifəsini tutub. Onlar nizami ordunun təşkilinə rəhbərlik ediblər. Zabit kadrlarının hazırlanması və hərbi intizamın bərqərar edilməsi də onların işi olub. Əliağa Şıxlinski artilleriya sahəsindəki nəzəri işləri ilə beynəlxalq səviyyədə tanınırdı.

Qısa müddət ərzində Cümhuriyyət ordusu formalaşıb. O, piyada, süvari və artilleriya hissələrindən ibarət olub. Hərbi məktəblərin əsası qoyulub. Milli zabit korpusunun formalaşmasına başlanılıb. Lakin 1920-ci il aprelin 28-də Sovet Rusiyası Azərbaycanı işğal edib. İşğalı XI Qırmızı Ordu həyata keçirib. Bunun nəticəsində Cümhuriyyət süqut edib və milli ordu ləğv olunub. Bununla belə, 23 aylıq Cümhuriyyət dövrü dəyərli hərbi təcrübə qoyub. Bu təcrübə sonrakı nəsillər üçün tarixi irs olub.

Sovet hakimiyyəti illərində müstəqil milli ordu mövcud olmayıb. Buna baxmayaraq, çoxsaylı azərbaycanlı zabitlər SSRİ Silahlı Qüvvələrində xidmət ediblər. Onlar yüksək hərbi peşəkarlıq nümayiş etdiriblər. İkinci Dünya müharibəsində yüz minlərlə azərbaycanlı döyüşçü cəbhələrdə vuruşub. Bir sıra azərbaycanlı generallar və zabitlər Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülüb. Bu dövr milli hərbi kadr ənənəsinin davamlılığını təmin edib.

Sovet dövründə Azərbaycanda hərbi təhsil infrastrukturunun bəzi elementləri formalaşıb. Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi məktəb mühüm təhsil ocağına çevrilib. Bu məktəb gənc nəsil arasında hərbi peşəyə marağı gücləndirib. Burada hazırlanan kadrlar gələcəkdə müstəqil Azərbaycan ordusunun qurulmasında fəal iştirak ediblər.

Qarabağ münaqişəsi 1980-ci illərin sonunda başlayıb. Həmin dövrdə Azərbaycanın müstəqil hərbi potensialı praktiki olaraq yox idi. Respublika ərazisindəki hərbi hissələr mərkəzi Sovet komandanlığına tabe idi. Silah ehtiyatları da onların nəzarətində idi. Bu vəziyyət müstəqilliyin ilk illərində ciddi strateji çatışmazlıq yaradıb. Ona görə də ordu quruculuğu son dərəcə mürəkkəb şəraitdə həyata keçirilib.

Müstəqilliyin ilk illərində ordu quruculuğu

Azərbaycan 1991-ci il oktyabrın 18-də dövlət müstəqilliyini bərpa edib. Bu, ölkə qarşısında milli ordunu yenidən qurmaq vəzifəsini qoyub. 1991-ci il oktyabrın 9-da Silahlı Qüvvələrin yaradılması haqqında qanun qəbul edilib. Müdafiə Nazirliyinin təşkilinə başlanılıb. Bu iş dövlət quruculuğunun ən prioritet istiqamətlərindən biri idi.

Sovet hərbi irsinin bir hissəsi Azərbaycana keçib. Bu, ordu quruculuğu üçün müəyyən maddi baza yaradıb. Lakin proses xaotik və natamam xarakter daşıyırdı. Keçmiş Sovet hərbi hissələrinin silah və texnikasının bölüşdürülməsi çətin gedirdi. Eyni zamanda könüllü batalyonlar yaradılıb. Onlar ilk müdafiə qüvvələrinin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Ancaq bu dəstələr vahid komandanlıq altında deyildi.

İlk illərin əsas problemləri

Müstəqilliyin ilk illərində ordu quruculuğu ciddi problemlərlə müşayiət olunub. Bu problemlər sistemli xarakter daşıyırdı. Onlar həm hərbi əməliyyatların gedişatına təsir göstərirdi. Eyni zamanda dövlətin ümumi müdafiə qabiliyyətinə də mənfi təsir edirdi:

• Vahid komandanlıq və mərkəzləşdirilmiş hərbi idarəetmə sisteminin olmaması;
• Müasir silah, hərbi texnika və sursatın kəskin çatışmazlığı;
• Peşəkar zabit və komandir kadrlarının qıtlığı;
• Daxili siyasi böhranların və hakimiyyət çəkişmələrinin orduya mənfi təsiri;
• Mərkəzi komandanlığa tabe olmayan müxtəlif silahlı dəstələrin mövcudluğu;
• Logistika, təminat və hərbi infrastrukturun zəifliyi.

Bu amillər 1992–1993-cü illərdə cəbhədəki uğursuzluqların əsas səbəbi olub. Vahid dövlət iradəsi yox idi. Nizam-intizam da kifayət qədər deyildi. Nəticədə hərbi resurslar səmərəsiz istifadə olunurdu.

Dövlət quruculuğu və orduda institusional islahatlar

1993-cü ildən etibarən dövlət idarəçiliyində sabitlik bərqərar olub. Bununla ordu quruculuğunda yeni mərhələ başlayıb. Mərkəzləşdirilmiş vahid komandanlıq sistemi yaradılıb. Qanunsuz silahlı dəstələr tərksilah edilib. Hərbi idarəetmə dövlət strukturlarına tabe edilib. Bu addımlar ordunun döyüş qabiliyyətinin bərpasında həlledici olub.

Hərbi idarəetmənin mərkəzləşdirilməsi mühüm nəticələr verib. O, vahid hərbi doktrinanın formalaşmasına imkan yaradıb. İntizam sistemi və komanda zənciri də bu əsasda qurulub. Bu islahatlar 1994-cü il atəşkəsindən sonra zəruri zəmin yaradıb. Onlar ordunun sistemli yenidən qurulması üçün başlanğıc nöqtəsi olub. Beləliklə, müasir ordu modelinə keçid başlayıb.

Birinci Qarabağ müharibəsi və Azərbaycan Ordusu

Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi 1988-ci ildə başlayıb. Onun səbəbi Ermənistanın Dağlıq Qarabağa ərazi iddiaları idi. SSRİ-nin dağılması fonunda münaqişə tam miqyaslı silahlı qarşıdurmaya çevrilib. Döyüş əməliyyatları 1991–1994-cü illəri əhatə edib. Onlar bir neçə mərhələdən keçib. Getdikcə vəziyyət Azərbaycan üçün ağır nəticələrlə müşayiət olunub.

Yenicə formalaşan Azərbaycan ordusu müdafiə və əks-hücum əməliyyatları aparıb. Lakin təşkilati problemlər ciddi maneə idi. Vahid komandanlıq yox idi. Daxili siyasi qeyri-sabitlik də əməliyyatların səmərəsini azaldırdı. Bundan əlavə, beynəlxalq silah embarqoları təsir göstərirdi. Bu embarqolar Azərbaycanın silah əldə etmə imkanlarını məhdudlaşdırırdı. Nəticədə cəbhədəki vəziyyət daha da ağırlaşırdı.

Birinci Qarabağ müharibəsi ağır insani və hərbi itkilərlə nəticələnib. Rəsmi məlumatlara görə təxminən 11 557 hərbçi həlak olub. Minlərlə əsgər itkin düşüb. Bəzi qərb və rus mənbələri ümumi itkiləri daha yüksək qiymətləndirir. Çoxlu sayda hərbi texnika məhv edilib və ya itirilib.

Müharibənin ən ağır nəticəsi kütləvi məcburi köçkünlük olub. Dağlıq Qarabağ və ətraf rayonlar işğal edilib. Bunun nəticəsində təxminən bir milyona yaxın azərbaycanlı öz yurdundan didərgin düşüb. Bu problem onilliklər boyu ölkənin gündəliyində qalıb. O, həm hərbi-sosial, həm də iqtisadi məsələ idi. Beləliklə, işğal altındakı ərazilərin azad edilməsi müdafiə siyasətinin başlıca prioritetinə çevrilib.

1994-cü il mayın 12-də atəşkəs əldə edilib. O, Bişkek protokolu əsasında imzalanıb. Atəşkəs döyüş əməliyyatlarını dayandırıb. Lakin münaqişəni həll etməyib. Azərbaycan ərazilərinin əhəmiyyətli hissəsi işğal altında qalıb. Bununla belə, atəşkəs dövrü yeni imkanlar yaradıb. Bu dövrdə ordu sistemli şəkildə yenidən qurulub. Hərbi islahatlar aparılıb. Gələcək hərbi əməliyyatlar üçün hazırlığa başlanılıb.

Müasir ordu quruculuğu və hərbi islahatlar

Atəşkəsdən sonra Azərbaycan ordunun modernləşdirilməsini ardıcıl siyasətə çevirib. Neft gəlirlərinin artması bu işi asanlaşdırıb. O, müdafiə xərclərinin əhəmiyyətli dərəcədə yüksəldilməsinə imkan verib. Hərbi idarəetmə təkmilləşdirilib. Peşəkar kadr hazırlığı gücləndirilib. Xüsusi təyinatlı qüvvələrin inkişafı da modernləşmənin əsas istiqaməti olub.

Xüsusi təyinatlı qüvvələr formalaşdırılıb. NATO standartlarına uyğun döyüş hazırlığı sistemi tətbiq edilib. Bu addımlar ordunun keyfiyyət göstəricilərini əhəmiyyətli dərəcədə yüksəldib. İslahatların nəticələri 2016-cı il Aprel döyüşlərində özünü göstərib. Xüsusilə 2020-ci il İkinci Qarabağ müharibəsində bu nəticələr təcəssüm olunub.

Müdafiə sənayesinin formalaşdırılması

Müdafiə Sənayesi Nazirliyi 2005-ci ilin dekabrında yaradılıb. Bu, yerli hərbi istehsalın inkişafında dönüş nöqtəsi olub. Qısa müddətdə ölkədə müdafiə sənayesi kompleksi formalaşıb. Bu kompleks yüngül silahlar və döyüş sursatı istehsal edir. O, həmçinin zirehli texnika və pilotsuz uçuş aparatları buraxır. Digər hərbi məhsullar da istehsal olunur. Bu, ölkənin xarici silah idxalından asılılığını azaltmağa yönəlmiş strateji addım idi.

Hərbi təhsil sistemi

Müasir hərbi təhsil sistemi peşəkar zabit korpusunun əsasını təşkil edir. Zabit hazırlığı Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbində aparılır. Bu müəssisə sonradan Hərbi İnstituta çevrilib. Hazırlıq həmçinin Silahlı Qüvvələrin Hərbi Akademiyası bazasında həyata keçirilir. Müdafiə Nazirliyinin Milli Müdafiə Universiteti mərkəzi rol oynayır. O, yüksək hərbi təhsil və strateji səviyyəli kadr hazırlığını təmin edir. Beynəlxalq təhsil proqramları da əhəmiyyətlidir. Xüsusilə Türkiyə və NATO ölkələrində təhsil imkanları zabit korpusunun peşəkarlaşmasına töhfə verir.

İkinci Qarabağ müharibəsi və hərbi transformasiya

Ermənistan 2020-ci ilə qədər işğalçı siyasətini davam etdirib. Sülh danışıqları nəticəsiz qalıb. Beynəlxalq vasitəçilik münaqişənin həllində səmərəsiz olub. Bu vəziyyət Azərbaycanı ərazi bütövlüyünü hərbi yolla bərpa etmək zərurəti qarşısında qoyub. Diplomatik proseslər onilliklər boyu nəticə verməyib. Status-kvonun saxlanmasına yönəlmiş cəhdlər davam edib. Bütün bunlar münaqişənin hərbi mərhələyə keçməsinin başlıca səbəbi olub.

Əks-hücum əməliyyatı 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayıb. O, 44 gün davam edib. Əməliyyatlar dəqiq planlaşdırılıb. Müasir döyüş taktikası tətbiq edilib. Xüsusi təyinatlı qüvvələr uğurla fəaliyyət göstərib. Kəşfiyyat və elektron müharibə imkanları səmərəli istifadə olunub. Bütün bunlar Azərbaycan ordusunun keyfiyyət üstünlüyünü təmin edib. Çoxşaxəli birgə əməliyyatlar konsepsiyası müharibənin gedişatında həlledici amil olub.

Pilotsuz uçuş aparatlarının rolu

İkinci Qarabağ müharibəsi dünya hərb tarixində xüsusi yer tutur. O, pilotsuz uçuş aparatlarının (PUA) həlledici rol oynadığı ilk genişmiqyaslı münaqişələrdən biridir. Türkiyə istehsalı olan Bayraktar TB2 dronları səmərəli istifadə olunub. İsrail istehsalı zərbə dronları da geniş tətbiq edilib. Bu dronlar düşmənin zirehli texnikasını sıradan çıxarıb. Onlar artilleriya və hava hücumundan müdafiə sistemlərini də məhv edib. Bu təcrübə müasir müharibə konsepsiyasının yenidən nəzərdən keçirilməsinə səbəb olub. Dron müharibəsinin regional hərbi doktrinalara təsiri beynəlxalq ekspertlərin diqqət mərkəzinə gəlib.

Hərbi nəticələr

44 günlük müharibə Azərbaycanın qəti qələbəsi ilə başa çatıb. İşğal altında olan ərazilərin əhəmiyyətli hissəsi azad edilib. Rəsmi məlumata görə Azərbaycan ordusu döyüşlərdə 2 906 şəhid verib. 2020-ci il noyabrın 10-da üçtərəfli bəyanat imzalanıb. Bu bəyanat münaqişənin hərbi mərhələsini başa çatdırıb. Qələbə regional təhlükəsizlik balansını köklü şəkildə dəyişib. O, Azərbaycan ordusunun döyüş qabiliyyətini təsdiqləyib. Ordu regionun ən güclü hərbi qüvvəsi səviyyəsinə çatıb. 2023-cü ilin sentyabrında lokal antiterror tədbirləri həyata keçirilib. Bununla ölkənin suverenliyi tam bərpa olunub.

Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin maddi-texniki təminatı

Azərbaycan Silahlı Qüvvələri çoxşaxəli struktura malikdir. O, quru qoşunları, hərbi hava qüvvələri, hava hücumundan müdafiə qüvvələri və hərbi dəniz qüvvələrindən ibarətdir. Quru qoşunları müasir tanklar və zirehli döyüş maşınları ilə təchiz olunub. Onlar raket-artilleriya sistemlərinə də malikdir. Əməliyyat-taktiki raket kompleksləri də quru qoşunlarının silahları sırasındadır. Hərbi hava qüvvələri döyüş təyyarələri və helikopterlərə sahibdir. Onların geniş pilotsuz uçuş aparatları parkı da var.

Hava hücumundan müdafiə sistemləri müxtəlif mənzilli zenit-raket kompleksləri ilə təmin olunub. Hərbi dəniz qüvvələri Xəzər dənizində fəaliyyət göstərir. Onlar sahil müdafiəsi və dəniz təhlükəsizliyi vəzifələrini yerinə yetirir. Silahlanma sisteminin əsas mənbələri müxtəlifdir. Bunlara Türkiyə, İsrail və keçmiş postsovet ölkələri daxildir. Getdikcə artan yerli istehsal da mühüm mənbədir.

Logistika və təminat sistemi

Müasir ordunun döyüş qabiliyyəti təkcə silahlanma ilə müəyyən olunmur. Etibarlı logistika və təminat sistemi də vacibdir. Sursat ehtiyatlarının idarə edilməsi mühüm məsələdir. Hərbi infrastrukturun inkişafı da əhəmiyyətlidir. Tibbi təminat sistemi və müasir rabitə-komanda-idarəetmə (C4ISR) sistemləri əməliyyat effektivliyinin tərkib hissəsidir. İkinci Qarabağ müharibəsinin təcrübəsi bunu təsdiqləyib. O, bu sahələrdə aparılan islahatların əhəmiyyətini göstərib.

Müdafiə sənayesi və yerli istehsal

Müdafiə sənayesinin inkişafı yerli istehsalın payını ardıcıl olaraq artırır. Bu, xarici asılılığın azaldılmasına xidmət edir. Texnoloji modernizasiya bu prosesdə mühüm rol oynayır. Xarici tərəfdaşlarla birgə istehsal layihələri də əhəmiyyətlidir. Xüsusilə Türkiyə ilə əməkdaşlıq və texnologiya transferi keyfiyyət sıçrayışı təmin edir. Hazırda Azərbaycan istehsal etdiyi hərbi məhsulları təxminən 20 ölkəyə ixrac edir.

Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin maliyyələşdirilməsi

Müstəqillik dövründə Azərbaycanın müdafiə xərcləri əhəmiyyətli artım yolu keçib. 2000-ci illərin əvvəllərində büdcə bir neçə yüz milyon dollar səviyyəsində idi. Neft gəlirlərinin hesabına bu rəqəm dəfələrlə artıb. Müdafiə büdcəsi milyardlarla dollar həcminə çatıb. 2026-cı il dövlət büdcəsində müdafiə və milli təhlükəsizlik üçün təxminən 8,7 milyard manat nəzərdə tutulub. Bu, təxminən 5,1 milyard ABŞ dolları deməkdir. Göstərici əvvəlki illə müqayisədə təxminən 3% artımı əks etdirir. Müdafiə və təhlükəsizlik xərclərinin dövlət büdcəsində payı təxminən 21% təşkil edir.

Müdafiə xərclərinin strukturu

Müdafiə büdcəsinin strukturu bir neçə əsas istiqaməti əhatə edir. Birincisi, şəxsi heyətin maddi təminatı və əməkhaqqıdır. İkincisi, silah və hərbi texnikanın alınmasıdır. Üçüncüsü, hərbi infrastruktur layihələrinin maliyyələşdirilməsidir. Müdafiə sənayesinə investisiyalar da bu istiqamətlərdəndir. Son illərdə hərbi texnikanın modernləşdirilməsinə yönəldilən xərclərin payı artır. Yerli müdafiə sənayesinin inkişafına ayrılan vəsait də çoxalır.

Regional müqayisə

Regional kontekstdə müdafiə xərclərinin müqayisəsi maraqlı mənzərə yaradır. Azərbaycanın hərbi büdcəsi Ermənistan və Gürcüstanın göstəricilərini xeyli üstələyir. Eyni zamanda strateji müttəfiq Türkiyənin müdafiə büdcəsi çox böyükdür. O, region miqyasında bənzərsiz miqyasa malikdir. Aşağıdakı cədvəl regional müdafiə xərclərinin təxmini müqayisəsini əks etdirir.

Cədvəl 1. Regional müdafiə büdcələrinin təxmini müqayisəsi (açıq mənbələr əsasında). Göstəricilər milli büdcə layihələri və beynəlxalq qiymətləndirmələrə əsaslanır.

Hüquqi baza və hərbi qanunvericilik

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası ali normativ sənəddir. O, dövlətin müdafiə funksiyasını müəyyən edir. Konstitusiya silahlı qüvvələrin hüquqi statusunu da təsbit edir. O, ölkənin ərazi bütövlüyünün müdafiəsini dövlətin əsas vəzifəsi kimi göstərir. Suverenliyin müdafiəsi də bu vəzifələrə daxildir. Vətəni müdafiə etmək isə hər bir vətəndaşın borcu kimi müəyyənləşdirilir.

Hərbi sahənin tənzimlənməsi geniş qanunvericilik bazasına əsaslanır. Bu sistemin əsasını aşağıdakı normativ-hüquqi aktlar təşkil edir:

• “Müdafiə haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu;
• “Silahlı Qüvvələr haqqında” Qanun;
• “Hərbi vəzifə və hərbi xidmət haqqında” Qanun;
• “Səfərbərlik hazırlığı və səfərbərlik haqqında” Qanun;
• Müdafiə sənayesi sahəsini tənzimləyən normativ baza.

Hərbi idarəetmə sistemi

Hərbi idarəetmə sistemində Prezident mərkəzi yer tutur. O, Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Komandanı kimi ali səlahiyyətlərə malikdir. Müdafiə Nazirliyi hərbi siyasətin həyata keçirilməsinə cavabdehdir. O, ordunun gündəlik idarə olunmasını da təmin edir. Baş Qərargah hərbi planlaşdırma və əməliyyat idarəetməsinin mərkəzi orqanıdır. Sistem digər güc strukturları ilə koordinasiyanı da nəzərdə tutur. Bunlara Dövlət Sərhəd Xidməti, Daxili Qoşunlar və müvafiq qurumlar daxildir.

Beynəlxalq hərbi əməkdaşlıq

Azərbaycan 1994-cü ildə NATO-nun “Sülh Naminə Tərəfdaşlıq” proqramına qoşulub. Əməkdaşlıq Fərdi Tərəfdaşlıq üzrə Əməliyyat Planları (IPAP) çərçivəsində aparılır. O, ordunun NATO standartlarına uyğunlaşdırılmasına yönəlib. Bu əməkdaşlıq müdafiə islahatlarına da xidmət edir. Beynəlxalq əməliyyatlarda birgə iştirak imkanları da artırılır.

Türkiyə ilə hərbi-strateji tərəfdaşlıq xüsusi əhəmiyyət daşıyır. O, Azərbaycanın müdafiə siyasətinin ən mühüm istiqamətidir. 2021-ci ildə Şuşa Bəyannaməsi imzalanıb. Bu sənəd iki ölkə arasında müttəfiqlik münasibətlərini institusional səviyyəyə qaldırıb. Əməkdaşlıq birgə hərbi təlimləri əhatə edir. Hərbi təhsil sahəsində koordinasiya da mövcuddur. Müdafiə sənayesi üzrə ortaq layihələr həyata keçirilir. Türkiyənin hərbi-texniki dəstəyi və təcrübə mübadiləsi ordunun modernləşməsində mühüm rol oynayıb.

Azərbaycan geniş ikitərəfli əməkdaşlıq şəbəkəsinə malikdir. Pakistan ilə strateji tərəfdaşlıq mövcuddur. İsrail ilə hərbi-texniki əməkdaşlıq inkişaf edir. Bu əməkdaşlıq xüsusilə müasir silah sistemləri və pilotsuz uçuş aparatları sahəsindədir. İtaliya ilə müdafiə sənayesi əlaqələri qurulub. Gürcüstan ilə regional təhlükəsizlik koordinasiyası aparılır. Mərkəzi Asiya ölkələri ilə hərbi əlaqələr də getdikcə artır.

Beynəlxalq sülhməramlı əməliyyatlarda iştirak

Azərbaycan beynəlxalq sülhməramlı missiyalarda iştirak edib. Bununla o, qlobal təhlükəsizliyə töhfə verib. Azərbaycan hərbçiləri Kosovoda xidmət edib. Onlar İraq və Əfqanıstandakı beynəlxalq əməliyyatlarda da iştirak ediblər. Bu iştirak ölkənin etibarlı tərəfdaş kimi inteqrasiyasını təmin edib. O, həm də ordunun beynəlxalq əməliyyat təcrübəsini zənginləşdirib.

Beynəlxalq reytinqlər və müqayisəli təhlil

Azərbaycan ordusu qlobal hərbi güc indekslərində sabit mövqeyə malikdir. Global Firepower (GFP) təşkilatı hər il qiymətləndirmə aparır. Onun 2026-cı il qiymətləndirməsinə görə Azərbaycan 145 ölkə arasında 60-cı yerdədir. PwrIndx göstəricisi 1,1991-dir. Bu reytinq 60-dan çox amili nəzərə alır. Həmin amillərə ordu sayı, maliyyə resursları və logistik imkanlar daxildir. Coğrafi mövqe və hərbi texnikanın keyfiyyəti də qiymətləndirilir.

Cədvəl 2. Cənubi Qafqaz və Türkiyənin Global Firepower 2026 reytinqində mövqeyi.

Cənubi Qafqaz kontekstində müqayisə

Cənubi Qafqaz regionunda Azərbaycan açıq liderdir. O, həm müdafiə xərclərinə, həm də hərbi potensiala görə öndədir. Global Firepower reytinqində Azərbaycan 60-cı yerdədir. Ermənistan 91-ci, Gürcüstan isə 94-cü yerdə qərarlaşıb. Beləliklə, Azərbaycan onları əhəmiyyətli dərəcədə qabaqlayır. Bu üstünlüyü bir neçə amil təsdiqləyir. Onlara müdafiə büdcəsinin miqyası və müasir silahlanma daxildir. 2020-ci il müharibəsində nümayiş olunan döyüş qabiliyyəti də bunu göstərir.

Türk dünyası ölkələri ilə müqayisə

Türk dünyası ölkələri arasında Türkiyə mütləq liderdir. O, hərbi güc baxımından öndədir. Global Firepower reytinqində Türkiyə ilk onluqda yer alır. Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistan regional səviyyədə güclü ordulara malik ölkələrdir. Azərbaycanın üstünlüyü bir neçə cəhətdədir. Ona real döyüş təcrübəsi və müasir döyüş taktikası daxildir. Sürətlə inkişaf edən müdafiə sənayesi də mühüm üstünlükdür.

Güclü və zəif tərəflərin qiymətləndirilməsi

Azərbaycan ordusunun bir sıra güclü tərəfləri var. Bunlara müasir döyüş texnikası və pilotsuz uçuş aparatları daxildir. Real döyüş təcrübəsi də mühüm üstünlükdür. Yüksək motivasiyalı şəxsi heyət və inkişaf edən müdafiə sənayesi xüsusi qeyd olunmalıdır. Eyni zamanda bəzi sahələrdə inkişafa ehtiyac var. Kadr potensialı daha da peşəkarlaşdırılmalıdır. Logistika sistemləri təkmilləşdirilməlidir. Yüksək texnologiyalı silah istehsalında xarici asılılıq azaldılmalıdır. Texnoloji bazanın genişləndirilməsi də prioritet olaraq qalır.

Müasir dövrdə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin qarşısında duran vəzifələr

Müasir təhlükəsizlik mühiti yeni xarakterli çağırışlar gətirir. Bunlar ənənəvi hərbi təhdidlərlə yanaşı mövcuddur. Hibrid müharibələr bu çağırışlardan biridir. Kiber təhlükələr və informasiya müharibəsi də prioritet sahələrə çevrilib. Bu təhdidlərə qarşı müvafiq imkanlar formalaşdırılmalıdır. Həmin imkanlar həm institusional, həm də texnoloji xarakter daşımalıdır. Bu, milli təhlükəsizlik sisteminin aktual vəzifəsidir.

Müasir ordu modelinə keçidin əsas istiqamətlərindən biri peşəkarlaşmadır. Bu məqsədlə müqaviləli (peşəkar) xidmət sistemi genişləndirilir. Peşəkar zabit korpusu gücləndirilir. Hərbçilərin sosial təminatı yaxşılaşdırılır. Davamlı döyüş hazırlığı təmin edilir. Bütün bunlar ordunun keyfiyyət göstəricilərinin yüksəldilməsinə xidmət edir.

Texnoloji transformasiya da müasir ordu quruculuğunun mərkəzi istiqamətidir. Süni intellekt hərbi sahədə tətbiq olunur. Pilotsuz uçuş aparatları və antidron sistemləri inkişaf etdirilir. Kosmik və peyk imkanları formalaşdırılır. Bu amillər ordunun gələcək döyüş qabiliyyətini müəyyən edəcək. İkinci Qarabağ müharibəsinin təcrübəsi bunu təsdiqləyib. O, texnoloji üstünlüyün müasir müharibələrdə həlledici rolunu göstərib.

Müdafiə sənayesinin inkişafı

Müdafiə sənayesinin inkişafı bir neçə vəzifəni nəzərdə tutur. Birincisi, yüksək texnologiyalı istehsalın genişləndirilməsidir. İkincisi, ixrac potensialının artırılmasıdır. Üçüncüsü, beynəlxalq tərəfdaşlıqların dərinləşdirilməsidir. Yerli istehsalın payının artırılması strateji müstəqilliyi gücləndirir. O, həm də iqtisadi səmərəlilik yaradır. Hazırda Azərbaycan 20-yə yaxın ölkəyə hərbi məhsul ixrac edir. Beləliklə, müdafiə sənayesi regional səviyyədə getdikcə əhəmiyyət qazanır.

Ümumi nəticəvi baxış

Azərbaycan Silahlı Qüvvələri 1918-ci ildən bu günə qədər mürəkkəb yol keçib. Bu yol eyni zamanda ardıcıl olub. Milli ordu ənənəsi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə qoyulub. Sovet işğalı nəticəsində bu ənənə sıradan çıxıb. Lakin müstəqilliyin bərpasından sonra ordu yenidən dirçəldilib. O, müasir və peşəkar ordu modelinə doğru inkişaf edib.

Müstəqilliyin ilk illərində ordu ciddi problemlərlə üzləşib. Vahid komandanlıq yox idi. Silah çatışmazlığı və institusional zəiflik də mövcud idi. Bu vəziyyətdən müasir orduya keçid böyük nailiyyətdir. Yeni ordu texnoloji cəhətdən təchiz olunub. Bu keçid Azərbaycan dövlət quruculuğunun ən mühüm uğurlarından biridir. Onun həlledici mərhələləri ardıcıl hərbi islahatlarla müşayiət olunub. Müdafiə sənayesinin formalaşdırılması və müdafiə xərclərinin artırılması da bu prosesin hissəsi olub.

Birinci və İkinci Qarabağ müharibələri ordu quruculuğunun istiqamətlərini müəyyənləşdirib. Birinci müharibənin ağır dərsləri islahatların zəruriliyini göstərib. İkinci Qarabağ müharibəsindəki qələbə isə bu islahatların nəticəliliyini təsdiqləyib. O, Azərbaycan ordusunu regionun ən güclü hərbi qüvvəsi səviyyəsinə yüksəldib.

Müdafiə siyasəti milli təhlükəsizlik sisteminin mərkəzi komponentidir. O, dövlətin suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün təminatçısıdır. Gələcək inkişafın bir neçə strateji prioriteti var. Bunlara texnoloji transformasiya və ordunun tam peşəkarlaşdırılması daxildir. Müdafiə sənayesinin yüksək texnologiyalı istehsala yönəldilməsi də vacibdir. Hibrid və kiber təhdidlərə qarşı müqavimət imkanları gücləndirilməlidir. Beynəlxalq hərbi əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi də əsas istiqamətlərdəndir.

Əsas statistik göstəricilər (1991–2026)

Aşağıdakı cədvəllər təhlildə istifadə olunan əsas statistik göstəriciləri ümumiləşdirir. Göstəricilər açıq dövlət mənbələrinə əsaslanır. Onlar həm də beynəlxalq hərbi-analitik qiymətləndirmələrdən götürülüb. Bəzi rəqəmlər təxmini xarakter daşıyır.

Müdafiə büdcəsinin dinamikası

Cədvəldə Müdafiə xərclərinin təxmini dinamikası əks olunub. Müxtəlif illər üçün metodologiya fərqlənə bilər.

Şəxsi heyət və qüvvələrin strukturu

Cədvəldə şəxsi heyətin təxmini sayı (açıq mənbələrin qiymətləndirmələri) göstərilir.

Qarabağ müharibələrinin insani və texniki nəticələri

Cədvədə iki Qarabağ müharibəsinin müqayisəli göstəriciləri (rəsmi məlumatlar) verilib.

Müdafiə sənayesi və beynəlxalq göstəricilər

Cədvəldə müdafiə sənayesi, beynəlxalq reytinq və əməkdaşlıq göstəriciləri əks olunub.

Qeyd: Statistik göstəricilər açıq dövlət mənbələrinə əsaslanır. Onlar milli büdcə layihələrindən və beynəlxalq hərbi-analitik institutların (o cümlədən Global Firepower) qiymətləndirmələrindənAkademik tədqiqatlar da mənbə kimi istifadə olunub. Bir sıra rəqəmlər təxmini xarakter daşıyır və mənbədən asılı olaraq fərqlənə bilər. Hərbi itki göstəriciləri rəsmi məlumatlara istinad edir.